Overblog Suivre ce blog
Editer l'article Administration Créer mon blog
10 juillet 2014 4 10 /07 /juillet /2014 20:41

ចុចខាងក្រោមអត្ថបទដើម្បីអានខ្នាតPDF (cliquer en bas de l'article pour lire le format PDF)

 

ពន្លឺបញ្ញា

 

តាំងពីសតវត្សទី១៥មក ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររស់ជានិច្ចនៅក្នុងគំនរទុក្ខឥតអាចគននាបាន ​

ក្លាយខ្លួនជាប្រជាពលរដ្ឋរស់នៅក្នុងភពអន្ធភាព គ្មានស្គាល់អ្វីទៅដែលហៅថា «ពន្លឺបញ្ញា»

(les lumières) ដែលជាកត្តាមួយនាំឲមនុស្សរកឃើញដោយខ្លួនឯង​ នូវការពិតមួយសំរាប់ខ្លួន

ឯង។ គេបែងចែកដាច់​ នូវអារ្យធម៏​ ពីពន្លឺបញ្ញា ដែលជាវត្ថុធាតុពីរ មានសារៈសំខាន់ពិត 

សំរាប់ភាវៈនៃមនុស្ស តែមានតែពន្លឺបញ្ញាទេ ដែលជាវត្ថុធាតុទាក់ទងនឹងការពិតរបស់មនុស្ស

ឯចំណែកអារ្យធម៏ គឺជាវត្ថុធាតុ សំរាប់តែចង្អុលលក្ខណៈនៃទំនៀមទម្លាប់ដ៏ល្អិតល្អន់​ និង​អគ្គ

សិល្បភាព (virtuosité) នៃសិល្បៈ ដែលមានកើតឡើងនៅក្នុងដំណើរក្នុងភាពខ្ពស់ទាប​ របស់

នរសង្គម (société humaine) និមួយៗ។

 

អ្វីទៅដែលជា​«ពន្លឺបញ្ញា»? (Qu’est-ce que les Lumières ?)

យើងដឹងថា មនុស្សម្នាក់ៗ​ តែងតែមានវិចារណញ្ញាណ​ សំរាប់យល់ដឹងអំពីសេចក្តីពិតរបស់

ខ្លួនឯង តែវិចារណញ្ញាណនេះ ជាការយល់ដឹង គ្មានការការអប់រំ (raison non éduquée) ដូច

ជាកូនក្មេងនោះឯង។ បើសិនជាកូនក្មេងនោះ ធំពេញវ័យ បន្តក្លាយជាមនុស្សចាស់​ តែ

វិចារណញ្ញាណ នៅតែគ្មានការអប់រំ មនុស្សនោះ ទោះបីមានចំណាស់ប៉ុណ្ណាក៏ដោយ ក៏គាត់រស់

ក្នុងចិត្តគំនិតជាកូនក្មេងជានិច្ច ដូចគ្នានឹងអ្នកចេះវិជ្ជាណាមួយ តែខ្វះវិចារណញ្ញាណមានការ

អប់រំ ការ​ចេះវិជ្ជានោះមិនទុកជា ពន្លឺបញ្ញា នោះដែរ ដូចមនុស្សចេះអានអក្សរ តែឥតយល់ន័យ

អ្វីបន្តិច នៃអត្ថបទទាំងមូល។

ក្នុងន័យនេះឯង ដែលគេអាចយកមកបញ្ចាក់បានថា «អប់រំវិចារណញ្ញាណ» គឺជាការបញ្ចេញ

ឲឃើញ (révélation) ជាដំបូង នូវអត្ថិភាព នៃវិចារណញ្ញាណដែលមាននៅក្នុងភាវៈពីកំណើត

នៃមនុស្សមក តែសច្ចៈ នៃអំណាចញាណ (pouvoir de compréhension) នៃវិចារណញ្ញាណនេះ

កើតមានឡើង ពីការអប់រំ។ ការបញ្ចេញឲឃើញកើតមានមកពីការអប់រំ ដែលជាអ្នកដឹកនាំ

វិចារណញ្ញាណរបស់ខ្លួនឲយល់ដឹងអំពីអំណាច របស់វា ហើយបន្ទាប់មកនាំឲវាយល់ដឹងដោយ

ខ្លួនឯងមួយរំពេច​ នូវការបញ្ចេញឲឃើញនេះឯង។ ពន្លឺបញ្ញា​ ជាការអំរំ នៃវិចារណញ្ញាណ សំរាប់

ខ្លួនឯងដែលគេហៅថា«វិចារណញ្ញាណភ្លឺស្វាង»។វិចារញ្ញាណនេះលែងត្រូវការ នូវការបញ្ចេញ

ឃើញពីខាងក្រៅ និងការចាប់អារម្មណខាងផ្លូវចិត្ត ព្រោះវាមានអំណាចខ្លួនឯង ដើម្បីទាក់ទង

ដោយខ្លួនឯង ជាមួយសច្ចៈសតិ(les vérités spirituelles)។

ពន្លឺបញ្ញាជា គំនិតប្រកបទៅដោយវិចារណញ្ញាណ (le penser rationnel) របស់ជីវិតមនុស្ស

ដែលមានឥទ្ធិពលសំខាន់មកលើកិរិយា និង ទីដែលសំដៅទៅ (destination) របស់ខ្លួន។ គេ

អាចនិយាយបានដែរថា ពន្លឺបញ្ញានេះ នាំឲខ្លួនជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើខ្លួនឯង ដូចគ្នានឹង

អនុសាសន៏របស់ព្រះពុទ្ធថា «ខ្លួនទីពឹងខ្លួន»។ មានការយល់ដឹងដោយខ្លួនឯង គឺស្គាល់ខ្លួន

ឯងពិត មិនចាំបាច់ត្រូវការជំនួយពីខាងក្រៅ សំរាប់យល់ដឹងអំពីអ្វីដែលខ្លួនត្រូវធ្វើ ដើម្បីឲ

បានសំរេចនូវគោលបំណងរបស់ខ្លួនចង់បាន ដែលយើងហៅថាភាវៈនៃពន្លឺបញ្ញា។

 

១. ភាវៈនៃពន្លឺបញ្ញា (État des Lumières) នៃប្រជាជាតិខ្មែរ

មូលដ្ឋាននៃពន្លឺបញ្ញាខ្មែរតាំងពីបូរាណកាលមក គឺកើតចេញពីសិក្ខាបទនៃសាសនា​ (ព្រហ្មញ្ញ

សាសនា និង ពុទ្ធសាសនា) ឯចំណែកជំនឿអាយ (ជំនឿដើមរបស់ខ្មែរ) ជាទំនៀមទំនាប់សំរាប់

ការរស់នៅជាធម្មតានៃជនជាតិខ្មែរ​ ដែលគេអាចទុកវាជាបុព្វអារ្យធម៏ខ្មែរ។​ បើនិយាយឲ

ស្រួលយល់ គឺគេអាចទុក ទំនៀមទំនាប់ ជារាងកាយ (corps) នៃសង្គមខ្មែរ​ ឯចំណែកពន្លឺ

បញ្ញាជាគំនិតប្រកបទៅដោយវិចារណញ្ញាណ នៃមនុស្សខ្មែរ។

 

អ្វីជាបញ្ញា (entendement)?

តាមការពន្យល់របស់ព្រះមានព្រះភាគ (ព្រះពុទ្ធ) ៖ «ពាក្យបញ្ញា​គឺបានខាងប្រាជ្ញា ការដឹង

ច្បាស់ ការពិចារណាការពិចារណាឃើញ ការកំណត់ ការកំណត់ដឹង ការកំនត់ដឹងសព្វ ភាពនៃ

ការឈ្លាសវៃ ភាពនៃការវៀងវៃ ភាពនៃបញ្ញាដ៏ពេញលេញ សេចក្តីយល់ច្បាស់ ការគិតការ

រំពឹង ប្រាជ្ញាក្រាស់ ប្រាជ្ញាសំរាប់ទំលាយបង់នូវកិលេស​ ប្រាជ្ញាសំរាប់ដឹកនាំ ប្រាជ្ញាសំរាប់ឃើញ

ច្បាស់ សេចក្តីដឹងច្បាស់សភាពនៃការទំលុះបញ្ញា ឥន្ធ្រិយគឺបញ្ញា​កម្លាំងប្រាជ្ញា សស្ត្រាគឺ

បញ្ញា ប្រាសាទគឺបញ្ញា ពន្លឺបញ្ញារស្មីបញ្ញា ការរុងរឿងបញ្ញា​កែវបញ្ញា សេចក្តីមិនវង្វេង ការ

ពិចារណាធម៌ សេចក្តីយល់ត្រូវ»។

ឯចំណែកការយល់ឃើញរបស់ព្រហ្មញ្ញសាសនាវិញ បញ្ញា គឺអាទិទេព ដែលគេហៅថា បញ្ញាព្រះ

ដែលជាបុព្វព្រះ (Brahmâ et Incrée)​ ជាព្រះមានលក្ខណៈព្រមគ្នាជា «ជិវិត» ផង ជា «បុគ្គល

និរជីវិត»(បុគ្គលឥតជីវិត) ជាវត្ថុផង ជា«អ្នកបង្កើត»​​ ផង ជាការ «ការបង្កើត» ផង។ បញ្ញា

ព្រះជានិមិត្តរូប នៃច្បាប់លោកធាតុផង (ordre du cosmo) និង​សុខដុម​របស់លោកធាតុ

ផង ដែលកើតមានឡើង ពីការធ្វើបូជាគ្រប់បែបយ៉ាង និង​ជា វិតីវាចា (parole rituel) របស់

ព្រះអង្គ។

ដូចយើងបានដឹងថា នរសង្គមខ្មែរ បានទទួលការអប់រំ ពីព្រហ្មញ្ញសាសនាផង និង ពុទ្ធ

សាសនាផង​ នាំវិចារណញ្ញាណអប់រំខ្មែរ ឬ ពន្លឺបញ្ញាខ្មែរ មានការលាយឡំ វវាងទស្សនៈ «ខ្លួនទី

ពឹងខ្លួន»​ជាមួយនិង ទស្សនៈ «មនុស្សទីពឹងអាទីទេព»​។ តែយើងដឹងថា ទស្សនៈ មនុស្សទី

ពឹងអាទីទេព ​មានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងនរសង្គមខ្មែរ ព្រោះទស្សនៈនេះ ត្រូវបានអ្នកដឹងនាំ

ខ្មែរ ឬ មហាក្សត្យខ្មែរ ចាប់យកមកធ្វើជាទស្សនៈដឹកនាំជាតិ ព្រោះខ្លួនតាំងខ្លួនជាអាទិទេព

ក្នុងឋានមនុស្សលោក ដូច្នេះប្រជាពលរដ្ឋ រស់នៅក្នុងសេចក្តីរំពឹងជានិច្ចលើអ្នកដឹកនាំដើម្បី​

រស់ក្នុងនិរទុក្ខ (គ្មានទុក្ខ)។ ឯចំណែកទស្សនៈ «ខ្លួនទីពឹងខ្លួន» ត្រូវអ្នកដឹកនាំ យកមកធ្វើការ

បកស្រាយ ចងក្រងជាទ្រឹស្តី ឲវាមានលក្ខណៈត្រឹមតែ ការរកសេចក្តីសុខសំរាប់តែអាត្មាអញតែ

ប៉ុណ្ណោះ។

រួមសេចក្តីមក គឺថាទស្សនៈ ទីពឹងអាទីទេព ឬ អ្នកដឹកនាំ សំរាប់សេចក្តីសុខ នៃនរសង្គម

ខុសអំពីទស្សនៈ ខ្លួនទីពឹងខ្លួន សំរាប់សេចក្តីសុខបុគ្គល។ ការបញ្ជោក (imprégnation) នៃ

គំនិតនេះនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ នាំឲខ្មែរម្នាក់ៗ ចែកដាច់ ខ្លួនជាបុគ្គល ពី សង្គមនយោបាយ

មានន័យថា អ្វីជាកិច្ចការសាធារណៈ គឺអ្នកដឹកនាំជាអ្នកសំរេច ឯចំណែក អ្វីដែលជាកិច្ចការ

ផ្ទាល់ខ្លួន គឺខ្លួនត្រូវទីពឹងខ្លួនឯង។ ដូច្នេះឯង អ្វីដែលជាប្រយោជន៏សាធារណៈ មិនពិតជាវា

នាំមកនូវសេចក្តីសុខដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ហេតុនេះឯង របបសាធារណៈរដ្ឋ មិនសុទ្ធជារបប

ស្វែងរកសុភមង្គលដល់បុគ្គលនោះឡើយ ដូចយ៉ាងរបបសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមក្តី ប្រជាធិប

តេយ្យក្តី ជារបបការពារប្រយោជន៏រដ្ឋ មិនមែនជារបបការពារប្រយោជន៏មនុស្សនោះទេ។

សាធារណរដ្ឋបែបនេះ គេទុកជារបបអត្ថាវសនិយម (despotisme) ដែលជារបបសាធារណរដ្ឋ

ផ្អែកលើកម្លាំងទិដ្ឋិ (forces dogmatiques) ហើយបដិសេធកម្លាំងរិះគន់។ ជារបបដឹកនាំ

បង្កើតតាមការបង្ខំឲមានកម្លាំងគោរពប្រតិបត្តន៏ ធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងឲប្រជាពលរដ្ឋរស់នៅ

ក្នុងភាពខ្ជិលច្រអូស និង​ភាពកំសាក គិតពិចារណាអំពីកិច្ចការសាធារណៈ ឬ គិតស្វែងរក

ប្រយោជន៏រួម។ រួមសេចក្តីមក របបសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម ឬ ប្រជាធិបតេយ្យ ជារបបដែល

ប្រជាពលរដ្ឋមានសេរីភាព​ក្នុងទ្រង់បញ្ញារដ្ឋ (entendement de l’Etat) ហើយការទាមទារសេរី

ភាពណាដែលហួសពីបញ្ញារដ្ឋ ត្រូវអ្នកដឹកនាំគេទុកជាសេរីភាពខ្វែងមតិ (liberté dissidente)។

សាធារណរដ្ឋបែបនេះ ខុសពីសាធារណរដ្ឋសេរី ដែលទុកលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី ជាគ្រិះនៃរបប

ដឹកនាំ។ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី ជាអានុភាពនៃច្បាប់ ដែលកើតចេញពីឆន្ទៈប្រជាពលរដ្ឋ

ដែលជាច្បាប់សំរាប់ការពារប្រយោជន៏សាធារណៈផង និង ប្រយោជន៏បុគ្គលផង។ នៅក្នុង

របបនេះ គេអាចនិយាយបានថា សាធារណជន បំភ្លឺដោយខ្លួនឯង ដែលជាពន្លឺបញ្ញា សំរាប់

ដឹងយល់ច្បាស់អំពីអំណាចរបស់ខ្លួន ដែលជាបញ្ញាដឹកនាំប្រាជ្ញា សំរាប់ឲឃើញច្បាស់ពិតនូវ

ប្រយោជន៏ជាតិ ព្រោះប្រយោជន៏ជាតិ ជាប្រយោជន៏សាធារណៈផង និង ជាប្រយោជន៏ពលរដ្ឋ

ផង។ ពន្លឺបញ្ញានេះ ជាគ្រឿងសំរាប់រំលត់នូវអវិជ្ជា និង​ កំចាត់នូវភាពខ្ជិលច្រអូស និង ភាព

កំសាក ក្នុងការស្វែងរកប្រយោជន៏ជាតិ។ ឆន្ទៈរួមរបស់ប្រជាជន បង្កើត ជាប្រជាពលរដ្ឋ នៃ

លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលពលរដ្ឋម្នាក់ៗ មានអារម្មណ៏ថាខ្លួនជាសមាជិក នៃប្រជាជាតិ ដែល

ជាអាទិករកសាងអធិបតីដ៏ល្អប្រសើរសំរាប់ខ្លួន ក៏ដូចជាប្រយោជន៏រួម ​ក្នុងសេចក្តីសង្ខឹម 

នឹងអាចឲវាកាត់តែមានសុក្រិតភាព នៃសីលធម៌ ក្នុងសង្គមជាតិ។

 

២. ភូមិសាសនា (Domaine de la religion)

ខ្មែរអធុនិក (ខ្មែរក្នុងជាន់ឥឡូវ)[1] កំពុងរស់ក្នុងស្ថានភាពបូកឡូក រវាងមរិចិតា[2] (ការភាន់

ភ្នែក) នៃអភិវឌ្ឍន៏ជាសប្បនិម្មិត ជាមួយនឹងមហាទុក្ខ។ តែដោយសារមានទម្លាប់រស់ក្នុង

«បញ្ញានៃអ្នកដឹកនាំ» ឬ «ទីពឹងអ្នកដឹកនាំ» ក៏នាំគ្នាអនុមាន (ហេតុស្មានយក) ថាស្ថានភាព

នេះ ជាវិការ (ការផ្លាស់ផ្នូរ) ជាភាពធម្មតា ជាធម្មជាតិ របស់មនុស្ស ដែលជាសត្វលោករស់ក្នុង

ធម៏ «អាទីទេពជាទីរំពឹង» និង​ «កម្មផល»។ មរិចិតា នៃរមណីយដ្ឋាន និង នរកទុក្ខដ្ឋាន ជា

ភព​ ឬ លោកនេះ សំរាប់មនុស្សមកកើតរស់នៅ ដើម្បីទទួលនូវផលដែលខ្លួនបានកសាងពី

ជាតិមុន ឬ ត្រូវរំពឹងលើអាទិទេព។

 

តាមធម៏នៃពុទ្ធសាសនា សេចក្តីសុខ និង ទុក្ខ របស់មនុស្សនៅក្នុងលោកនេះ ជាកុសលនៅ

ក្នុងវាលវែងវដ្តសង្សារនៃបរិយត្តិធម៌ (រៀនសូត្រឲចេះដឹង) និង បដិបត្តិធម៌ (ចេះដឹង រួចត្រូវ

ប្រតិបត្តតាមធម៌) ដើម្បីរកនិរាមិសសុខ (សុខក្នុងលោកនេះផង និង សុខនៅក្នុងបរលោក

ផង) ដែលព្រះមានព្រះភាគទុកជាថ្នាក់បដិវេធ (គឺដឹងច្បាស់ចាក់ធ្លុះនូវធម៌ដែលរំលត់ទុក្ខ

កិលេស)។ ការអន្ទោលស្លាប់កើត ជាផ្លូវ នៃភ័ព្វសំណាងថ្មី ឬ ផ្លូវ នៃសុក្រិតភាព សំរាប់មនុស្ស

ដើម្បីស្វែងរកនិរាមិសសុខនេះ។

តាមធម៏នេះ គេអាចសន្និដ្ឋានបានថា «មរណៈភាព ជាជីវិតថ្មី​សំរាប់សេចក្តីសង្ឃឹមរបស់

មនុស្ស» ក្នុងកំណើតថ្មី ដែលព្រលឹងនាំយកមកជាមួយនូវសម្បត្តិសុខ និង ទុក្ខ (កម្មផល)

ដែលវាកើតឡើងពីអំពើ ដែលខ្លួនបានសាបព្រោះនៅក្នុងគ្រប់អតិតកាលជាតិ។ សម្បត្តិនេះ

មាននៅក្នុងសតិ ដើម្បីឲបញ្ញាកើតឡើងដឹង ឲសតិកើតរលឹកសិក្សាពិចារណាបន្តសិក្សា

ព្រះធម៏ដ៏ល្អិតសុខុមជ្រៅ ឲបានយល់យ៉ាងត្រឹមត្រូវ ក្នុងសុច្ជន្ទៈ (បំណងល្អ) ដើម្បើរកនិពា្ធន

ក្នុងភពនរិទុក្ខ (ភពឥតទុក្ខ)។ ក្នុងគោលបំណងល្អនេះ គឺជា «ទឹកធម៌» សំរាប់លាងសំអាត

កិរិយានិង សតិ អាចបំលាស់ប្តូរ ទុរជន​ឲក្លាយជាសុជន ព្រោះមនុស្សម្នាក់ៗមានធាតុនៅក្នុង

អាត្ម័ន ជាមនុស្ស, អមនុស្ស​ និង តិរច្ជាន។ ដូច្នេះបើគ្មានពន្លឺបញ្ញា ឬ មានធម៌ សំរាប់ការ

អប់រំចំរើននៃសតិ ឬ អប់រំវិចារណញ្ញាណ នោះទេ គឺមនុស្ស ពុំអាចមានលក្ខណៈជាមនុស្សបាន

នោះទេ។

ក្នុងគោលបំណងល្អនេះឯង​ នាំឲមនុស្សម្នាក់ៗ ដើរលើផ្លូវសុក្រិតភាព​ ឬ បារមីធម៌ (état de

perfection) សំរាប់ខ្លួនឯង ដើម្បីរស់ជាសុជន ដែលតម្រូវឲមានលក្ខណៈ បួនយ៉ាងជាមូល គឺ៖

យល់ត្រូវ, ត្រិរិះត្រូវ, និយាយត្រូវ និង​ការងារត្រូវ ដែលផ្ទុយស្រឡះពី៖ អវិជ្ជា, រាគៈ (désir), មានៈ

និង បដិឃៈ (haine)។ លក្ខណៈបួនយ៉ាងជាមូល នៃមនុស្សនេះឯង ដែលខ្មែរយើងហៅថាសីល

(conduite éthique) ឬ មនុស្សមានទេវតា ឬ មានពិត។ រួមសេចក្តីមក សេចក្តីសង្ឃឹមរបស់

មនុស្ស​ គឺសំរាប់ការអប់រំចំរើនចិត្ត តាមផ្លូវបារមីធម៌ ហើយសង្ឃឹមនេះអាចមានកើតបាន

តាមការអប់រំវិចារណញ្ញាណ មានថ្នាក់បី៖ ១. ការសិក្សាធម៏ (បរិយត្តិ), ២. អនុវត្តន៏ធម៌ ដើម្បី

សំរេចនូវធម៏ដែលរំលត់កិលេសរំលត់ទុក្ខ (បដិបត្តិ), ៣. ដឹងច្បាស់ចាក់ធ្លុះនូវគោលបំណងនៃ

ធម៏ ​គឺរំលត់ទុក្ខ (បដិវេធ)។ ការអប់រំចិត្តនេះ គឺធ្វើបានដោយខ្លួនឯង និង ខ្លួនទីពឹងខ្លួន

តាមគោលវិធីធ្វើសង្ខារ (formation) ចិត្ត ឬ វិធីទូន្មានចិត្ត (យោគៈ), តាមការអនុវត្តន៏ ឬ វិធី

ទូន្មានកាយ (តមធម៌) ជារូបសកម្មភាព (បដិបទា) ក្នុងជំនឿមានហេតុផល ដើម្បីឲសំរេច

បាននូវសេចក្តីប្តេជ្ញា (កតិកា) ឲខ្លួនក្លាយជាមនុស្សពិត រស់ជាសុផាជន (ជនមានកំណើតល្អ)

នៅក្នុងសង្គមជាតិ។

 

៣. ភូមិនយោបាយ (Domaine de la politique)

សុជននេះ​​ គឺគ្មានអ្វីក្រៅពី «ពលរដ្ឋ» (citoyen) នោះឡើយ ដែលជានីតិបុគ្គលផង និងជា នីតិ

ជនផង គឺមានសទ្ធិ និង ករណីយកិច្ចក្នុងឋានៈខ្លួនជាពលរដ្ឋ។

បើយក សុជន មកប្រដូចនឹង ពលរដ្ឋ គឺត្រូវឈានជំហានចូលទៅក្នុងភូមិនយោបាយ។ សួរថា

តើពន្លឺបញ្ញា ជាអ្វីនៅក្នុងភូមិនយោបាយ?

ពន្លឺបញ្ញា គឺការយល់ដឹងអំពីតូនាទីរបស់ខ្លួន ក្នុងឋានៈខ្លួនជាពលរដ្ឋ។ ការយល់ដឹងនេះ គឺ

កើតមានឡើងពីការទទួលការអប់រំ។ ពលរដ្ឋដែលបានទទួលការអប់រំ ជាវរៈជន (និយមន័យ

ទូលាយ) ជាសុជនមានវប្បធម៌ជាពលរដ្ឋ (culture civique) និង​ចេះទទួលខុសត្រូវលើអំពី

របស់ខ្លួនដែលខ្លួនបានប្រព្រឹត្ត។ កម្រងនៃវប្បធម៌ពលរដ្ឋ មាននៅក្នុងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ

តាមផ្លូវនយោបាយ និង លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតាមផ្លូវសង្គម។

 

-លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតាមផ្លូវនយោបាយ ៖ គឺភាគកម្ម (participation) ជាសកម្ម នៃគ្រប់

សកម្មភាពនយោបាយ។ នយោបាយជាកិច្ចការរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ពុំមែនជាកិច្ចការរបស់អ្នក

ដឹកនាំនោះឡើយ។ អ្នកដឹកនាំ ដែលជាដំណាង នៃប្រជាពលរដ្ឋ គ្រាន់តែមានតួនាទី យកឆន្ទៈ

ប្រជាធិបតី មកអនុវត្ត ដើម្បីធ្វើឲសម្រេចនូវគោលបំណងដែលប្រជាពលរដ្ឋចង់បាន។

នយោបាយវិទូ (politologue) ឲឈ្មោះអ្នកដឹកនាំនយោបាយជាតិ ថា«អ្នកដឹកនាំនយោបាយ»

(gouvernants) ខុសពីនិយមន័យ «អ្នកដឹកនាំ» ដែលគេសំដៅទៅលើគ្រប់បុគ្គលណា ទទួល

បន្ទុកអំណាច នៅក្នុងអង្កាឯកជនណាមួយ (មិត្តសមាគម, សហគ្រាស, សហជីព, គណបក្ស

នយោបាយ)។ ប្រជាពលរដ្ឋជាអ្នកជ្រើសរើសអ្នកដឹកនាំនយោបាយដូច្នេះពលរដ្ឋនិមួយៗ ត្រូវ

មានការយល់ដឹងអំពីនយោបាយ ដើម្បីបំពេញករណីយកិច្ចខ្លួនជាពលរដ្ឋ។ ករណីកិច្ចឈរនៅ

លើសំណួរបីយ៉ាង៖ ហេតុអ្វីត្រូវជ្រើសរើសអ្នកដឹកនាំនយោបាយ? ត្រូវជ្រើសរើសបែបណា? តើត្រូវ

ជ្រើរើសយកអ្នកណា?

ដើម្បីឆ្លើយបាននូវសំណួរបីយ៉ាងនេះ ពលរដ្ឋត្រូវមានការយល់ដឹងនូវគោលបំណងខ្លួនឲច្បាស់

ដែលវាភ្ជាប់ជាចាំបាច់ទៅនឹងប្រយោជន៏ជាតិ, ប្រយោជន៏ប្រជាពលរដ្ឋ និង ប្រយោជន៏ឯក

ជន។ ប្រយោជន៏ទាំងបីនេះ មានច្បាប់ពីរសំរាប់គ្រប់គ្រង គឺច្បាប់លាយលក្សអក្សរ (loi écrite)

និង បវេណី (coutume)។ ប្រជាពលរដ្ឋជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ លើជម្រើសរបស់ខ្លួន ព្រោះខ្លួនជា

ម្ចាស់អំណាច។ រួមសេចក្តីមក ភាគកម្ម និង ការទទួលខុសត្រូវ ជាសារជាតិនៃពលរដ្ឋ ក្នុង

សកម្មភាពនយោបាយជាតិ។ បើប្រជាពលរដ្ឋមិនជួយខ្លួនឯង ដោយខ្លួនឯក ដើម្បីខ្លួនឯង

គឺ អត្ថិភាពខ្លួនថិតនៅក្នុងភាវៈនៃធម្មជាតិ ហើយខ្វះសុភមគ្គល ដែលនាំឲខ្លួនរស់ជានិច្ចនៅ

ក្រៅសង្គមនយោបាយ គឺបន្តរស់តាមតែទំនៀមទម្លាប់ ដែលវាគ្មានពន្លឺបញ្ញាអ្វីនោះឡើយ។

រស់នៅក្នុងសង្គមនយោបាយ ត្រូវចាំបាច់មានការអប់រំនយោបាយ ដែលគេអាចឲឈ្មោះបាន

ថា «ប្រជាការអប់រំ» (éducation démocratique) ជាការអប់រំដើម្បីឲបុគ្គល ក្លាយជាពលរដ្ឋ

ដែលជាបុគ្គលអាចមានលទ្ធភាព កសាងខ្លួនឯង ដោយខ្លួន ឲខ្លួនឯងទៅជាបុគ្គលស្វយ័ត

ក្នុងសេចក្តីសម្រេចអ្វីមួយ។

 

-លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យតាមផ្លូវសង្គម ៖ គឺជាការបង្រៀនបន្តៗគ្នា នៃកម្រងការចេះដឹង ដែល

មាននៅក្នុងអារ្យសង្គម (société civilisée) តាមការសិក្សា (instruction)។ ការសិក្សាជាសកម្ម

ភាពនៃសង្គម ដែលមានអ្នកទទួលបន្ទុក បង្រៀននូវគ្រប់វិជ្ជាសង្គម (savoir social) ដូចជា

វិទ្យាវិជ្ជា, ចំណេះប្រកបដោយវិចារណញ្ញាណ, សាសនា, ប្រពៃណី, រឿងព្រេងចេញពីប្រជាប្រភព

ក្តី។ វិជ្ជាសង្គម ជាចំណែកមួយ នៃការចេះដឹងរបស់បុគ្គលនិមួយៗ ដែលជាសមាជិកនៃសង្គម។

ការសិក្សានូវវិជ្ជាសង្គមនេះ ត្រូវធ្វើឡើង ក្នុងគោលដៅ ឲយល់ដឹងច្បាស់អំពីគ្រិះនៃវិជ្ជាសង្គម

សំរាប់លុបបំបាត់ចំណេះ ឬ ជំនឿឥតហេតុផល ដែលជាចំណោះ ឬ ជំនឿ​ដែលជាឧបសគ្គ

សំរាប់ធ្វើឲលូតលាស់នៃពន្លឺបញ្ញានៃពលរដ្ឋ, បង្កើនកំពស់ការសិក្សាគ្រប់វិស័យនៃប្រជាពល

រដ្ឋ សំរាប់ជាមធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិត និង ការលើកកំពស់ជីវភាព (promotion sociale)។

ប្រជាការអប់រំ និង ការសិក្សាវិជ្ជាសង្គម ត្រូវធ្វើឡើងស្របគ្នា ទើបមានសមតាក្នុងសង្គម

នយោបាយបាន។ គេពុំអាចយកលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីមកអនុវត្តនៅក្នុងសង្គមមួយ ដែល

កំពស់ការសិក្សាវិជ្ជាសង្គម នៃប្រជាពលរដ្ឋ នៅទាបបំផុតបាននោះឡើយ តែអ្នកដឹកនាំ

នយោបាយ ក៏ពុំអាចបំបិទសេរីភាពពលរដ្ឋ បានយូរនោះដែរ នៅក្នុងសង្គមមួយ ដែលកំពស់

ការសិក្សាវិជ្ជាសង្គមនិង ប្រជាអប់រំ ប្រជាពលរដ្ឋមានកំរិតខ្ពស់នោះដែរ។

 

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន

ពន្លឺបញ្ញា នៃពលរដ្ឋ កើតមានបានពី ធម្មជាតិ, ការសិក្សានៃវិជ្ជាសង្គម និង ប្រជាអប់រំ។

បុគ្គលនិមួយៗ មាន​ការវិវឌ្ឍន៏ជានិច្ចក្នុងជីវិតរបស់ខ្លួន គឺ ពីកូនង៉ែត មកដល់ពេញវ័យ​ ឆ្លង

កាត់គ្រប់ដំណាក់​កាលនៃជីវិតរបស់មនុស្ស។ បុគ្គលនយោបាយ​ ឬ ពលរដ្ឋ ជាទីដែលគេសំដៅ

ទៅដើម្បីឲខ្លួនក្លាយជាម្ចាស់ នៃវាសនារបស់ខ្លួន សំរាប់រស់ឲមាន និរន្តរាយ, វិបុលភាព, សេរី

ភាព និង សុភមង្គល។ បំណងបីយ៉ាង និរន្តរាយ, វិបុលភាព, សេរីភាព វាមាន​លក្ខន្តិកៈ ជា

តម្លៃនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ដូច្នេះ អ្វីជាសញ្ញាណ (notion) នៃតម្លៃ គឺជា ឧត្តមគតិ (idéal)

ដែលបុគ្គលនិមួយៗ តែងចង់បាន តែលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យមិនអាចធានារកជូន ឧត្តមគតិ

នេះបាននោះឡើយ ប៉ុន្តែលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ អាចធានាឲតម្លៃនេះមាននៅក្នុងការអនុ

វត្តន៏របស់ខ្លួនជានិច្ខ​ ដើម្បីឲបុគ្គលនិមួយៗ មានមធ្យោបាយ ទៅតាម​ លទ្ធភាពរបស់ខ្លួន

រៀងៗខ្លួន នៃការស្វែងរកសុភមង្គល​ក្នុងឧត្តមគតិដែលខ្លួនចង់បាន។ នៅក្នុងលទ្ធិប្រជាធិប

តេយ្យ ការស្វែងរកសុភមង្គល មិនមែនដូចស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនោះឡើយ ព្រោះសុភមង្គលជា

ផលិកម្មរួម ដែលបុគ្គលម្នាក់ៗរួមគ្នាបង្កើតឡើង ដើម្បីខ្លួនឯង នៅក្នុងដែនឯកជន (sphère

privé) និង ដើម្បីជាសុភមង្គលរួម​​នៅក្នុងដែនសាធារណៈ។ ក្នុងន័យនេះ គេអាចនិយាយបាន

ថា «សិទ្ធិសុភមង្គល» គឺជាសិទ្ធិ មានការលាយឡំជាមួយនឹង សិទ្ធិរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ មានសិទ្ធ

រក្សាសុភមង្គលខ្លួន។ ពន្លឺបញ្ញា ដែលកើតមានពីធម្មជាតិ, ការសិក្សានៃវិជ្ជាសង្គម និង ប្រជា

អប់រំ ជាអ្នកអភិបាលលើតណ្ហានៃបុគ្គលម្នាក់ៗដែលអាចនាំបំផ្លាញសុភមង្គល ដែលជាដំណាក់

ចុងក្រោយនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។ បុគ្គលមានពន្លឺបញ្ញា គឺជាពលរដ្ឋ ហើយពលរដ្ឋម្នាក់ត្រូវ

មានសីលធម៌ (vertu)  ដែលមានលក្ខណៈគ្រិះ៥យ៉ាង៖ ភាគកម្ម ជាសកម្មក្នុងកិច្ចការសាធា

រណៈ, មានការអប់រំនយោបាយ, មានការសិក្សាវិជ្ជាសង្គម និង ខ្លួនទីពឹងខ្លួន។ ត្រូវដឹងថា

សីលធម៌ មិនអាចមានជានិច្ចនោះឡើយ ត្រូវចាំបាច់បង្កើតវានៅគ្រប់ពេលវេលា ដើម្បីប្រ

យុទ្ធ ឲមានជ័យជំនះជាថ្មី ទៅលើអត្ថទត្ថភាព នៃតណ្ហារបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ដែលវាតែងតែ

មានជាថ្មីនោះដែរ។ 

 

[1] អធុនិក=contemporain។

[2] មរិចិតា=mirage។

អត្ថបទខ្នាតPDF

Partager cet article

Repost 0
Published by សង្ហា ឧប - dans ពិភាក្សានយោបាយ
commenter cet article

commentaires